بررسی جامع آلاینده‌ها و فلزات سنگین

مقدمه: صنعت چاپ و بسته‌بندی با وجود نقش بی‌بدیل در توسعه ارتباطات، آموزش و بازاریابی، همواره یکی از صنایع پرخطر برای سلامت انسان و محیط‌زیست به شمار می‌رود. بیماری‌های صنعت چاپ تنها به کارگران و فعالان این حوزه محدود نمی‌شود، بلکه به دلیل انتشار گسترده آلاینده‌های شیمیایی، فلزات سنگین و ترکیبات آلی فرار، اثرات مخرب آن به جامعه و مصرف‌کننده نهایی نیز تسری می‌یابد. آلودگی خاک با فلزات سنگین یک مشکل جهانی است و منابع انسانی آن شامل معادن، متالورژی، تصفیه فاضلاب و به‌ویژه کارخانه‌های رنگ‌سازی و مرکب‌سازی است. بر اساس آمارهای جهانی، سالانه مقادیر عظیمی از فلزات سنگین از جمله 22000 تن کادمیوم، 939000 تن مس، 783000 تن سرب و 350000 تن روی در محیط منتشر می‌شود. مواجهه طولانی‌مدت با این سموم می‌تواند منجر به آسیب‌های جدی به سیستم عصبی مرکزی، خون، ریه، کلیه، کبد و بروز بیماری‌هایی نظیر آلزایمر، پارکینسون، دیستروفی عضلانی، اسکلروز چندگانه و انواع سرطان شود. در این مقاله جامع علمی، با تکیه بر تحقیقات معتبر جهانی، به بررسی دقیق آسیب‌های شغلی، آلودگی‌های زیست‌محیطی خاک و آب، و خطرات انتقال مواد سمی از بسته‌بندی به مواد غذایی می‌پردازیم.

آلودگی خاک در کارخانه‌های متروکه مرکب‌سازی

کارخانه‌های رنگ‌سازی و مرکب‌سازی همواره به عنوان «نقاط خطر» (Hotspots) در زمینه آلودگی‌های زیست‌محیطی شناخته می‌شوند. با این حال، معمولاً تنها واحدهای فعال مورد پایش قرار می‌گیرند و کارخانه‌های متروکه که پتانسیل بالایی در انتشار خاموش سموم دارند، نادیده گرفته می‌شوند. مطالعه‌ای معتبر که در کنفرانس بین‌المللی آینده انرژی، محیط‌زیست و مواد (۲۰۱۲) توسط Weichang Ji و همکارانش از دانشگاه ژجیانگ چین منتشر شد، به خوبی عمق فاجعه را در محل یک کارخانه متروکه رنگ و مرکب‌سازی در حومه هانگزو نشان می‌دهد. هدف این مطالعه ارزیابی غلظت فلزات سنگین شامل As, Cd, Cr, Cu, Hg, Ni, Pb, Zn در خاک سطحی (۰ تا ۳۰ سانتی‌متر)، زیرسطح (۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر) و خاک پایه (۶۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متر) بود تا مدرک مرجعی برای استفاده مجدد ایمن از زمین فراهم شود. محققان ۱۷ نمونه تصادفی را خشک و با توری نایلونی ۰.۲۵ میلی‌متری الک کردند و با استفاده از تیزاب سلطانی (مخلوط اسید نیتریک و هیدروکلریک غلیظ با نسبت ۱:۳) هضم نمودند تا غلظت فلزات با دستگاه Agilent 7500A ICP-MS اندازه‌گیری شود.

شاخص زمین‌انباشتگی (Igeo) و حداکثر میزان مجاز (MAL)

برای ارزیابی دقیق میزان آلودگی، محققان از شاخص زمین‌انباشتگی استفاده کردند که با فرمول ریاضی Igeo=Log2(Cmetal/1.5Cmetal(baseline))Igeo = Log_2(C_{metal}/1.5C_{metal(baseline)})Igeo=Log2​(Cmetal​/1.5Cmetal(baseline)​) محاسبه می‌شود. در این معادله، ضریب ۱.۵ برای کنترل تغییرات طبیعی و ژئوشیمیایی محیط لحاظ شده است و نتایج در هفت کلاس مختلف از «unpolluted» تا «very strongly polluted» طبقه‌بندی می‌شوند. مقادیر حداکثر مجاز (MAL) برای خاک در این مطالعه به این شرح تعیین شد: As=40، Cd=1، Cr=300، Cu=400، Hg=1.5، Ni=200، Pb=500 و Zn=500 میلی‌گرم بر کیلوگرم. نتایج نشان داد که آلودگی خاک توسط جیوه (Hg)، آرسنیک (As) و کادمیوم (Cd) بسیار جدی است. در لایه سطحی، میزان جیوه از ۰.۵۷ تا ۱۱.۲۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم متغیر بود که در ۹ نمونه از حد مجاز فراتر رفت و بر اساس شاخص Igeo در کلاس «strongly to very strongly polluted» قرار گرفت. آرسنیک در بازه ۲۴.۸ تا ۴۴.۱ و کادمیوم از ۰.۲۹ تا ۱.۲۱ اندازه‌گیری شدند که هر دو در دسته «moderately to strongly polluted» جای گرفتند. این آلودگی‌ها محدود به سطح نبودند؛ در خاک زیرسطح و پایه نیز جیوه همچنان در وضعیت خطرناکی قرار داشت و آرسنیک و کادمیوم نیز در برخی نمونه‌ها از مرز MAL عبور کردند. این پژوهش تاکید می‌کند که چنین خاک‌هایی باید به عنوان مواد خطرناک پاکسازی شوند و احتمال نشت آلودگی به آب‌های زیرزمینی به شدت بالاست.

ورود فلزات سنگین صنعت چاپ به سیستم‌های آبی و دریایی

آلاینده‌های انسان‌ساخت، از جمله ترکیبات مورد استفاده در صنعت چاپ مانند رنگ‌ها، حلال‌ها، هیدروکربن‌های نفتی و پساب‌های صنعتی، در نهایت راه خود را به سیستم‌های آبی باز می‌کنند. اکوسیستم‌های آبی دریافت‌کننده نهایی فلزات سنگین غیرقابل تجزیه هستند. این آلاینده‌ها به سرعت در رسوبات کف نواحی بندری و ساحلی صنعتی انباشته شده و وارد زنجیره غذایی و بیولوژیکی می‌شوند. فلزات ابتدا توسط فیتوپلانکتون‌ها، باکتری‌ها و قارچ‌ها جذب شده و سپس با انتقال به سطوح بالاتر زنجیره غذایی، در بدن انسان تجمع می‌یابند. سرب (Pb)، جیوه (Hg)، کادمیوم (Cd)، روی (Zn)، مس (Cu) و نیکل (Ni) از رایج‌ترین فلزات در سیستم‌های آبی هستند که برخی از آن‌ها مانند مس و روی در غلظت‌های کم ضروری بوده اما در دوزهای بالا به شدت سمی می‌شوند.

کادمیوم، نیکل و وانادیوم: اثرات بیولوژیکی و سمیت شغلی

کادمیوم یکی از خطرناک‌ترین عناصر مرتبط با بیماری‌های صنعت چاپ است که نیمه‌عمر زیستی آن در بدن انسان بین ۱۰ تا ۳۰ سال است. این فلز به شدت در کبد و کلیه تجمع می‌یابد و موجب آسیب‌های ریوی، استخوانی (مانند بیماری ایتایی-ایتایی) و کاهش مقاومت سیستم ایمنی می‌شود. نیکل نیز که در صنایع مختلف از جمله آبکاری سیلندرهای چاپ کاربرد دارد، به وفور در آب‌های سطحی و رسوبات یافت می‌شود. اگرچه نیکل برای عملکرد آنزیم‌هایی نظیر اوره‌آز ضروری است، اما تجمع آن در استخوان، ریه، کلیه و کبد می‌تواند منجر به بروز آلرژی‌های شدید، اختلالات تنفسی و سرطان گردد. وانادیوم دیگر عنصر پایداری است که توسط صنایع فلزی رها می‌شود و در هوا، خاک و آب باقی می‌ماند. سمیت این عنصر در دوزهای بالا علائمی همچون کم‌خونی، التهاب چشم و ریه، آب‌مروارید، کاهش حافظه و حتی مرگ را در پی دارد. این خطرات لزوم توسعه فناوری‌های مبتنی بر میکروارگانیسم‌ها برای تصفیه و برداشت فلزات سنگین از پساب‌های صنعتی را بیش از پیش نمایان می‌سازد.

پایان بخش اول
بخش دوم مقاله (شامل خطرات بسته‌بندی مواد غذایی با روزنامه/مقوا، نقش فناوری UV در دسترس است.

برای ذخیره یا نشانه‌گذاری این محتوا لطفاً وارد سایت شوید.